Phạm sáng tạo Quang Long: Một cái nhìn thẳng.

Người ta đọc những bài báo ông viết

Các nhân vật của ông đều là những cá tính và bút lực mạnh mẽ, họ dùng dằng giữa tư tưởng trung quân và tư tưởng vì dân, họ là những trí thức phong kiến thực thụ, nhiều lúc họ thấy đúng, thấy phải, thấy có lợi cho dân, cho nước là họ hành động. Vở  Nguyễn Công Trứ  còn hấp dẫn ở chỗ, ông nghiêng về đời hơn nghiêng về quan, ông giễu cợt chính mình, ông nô giỡn với cơ chế và được tung tăng trong những cuộc tình với thị Liễu, một cô thôn nữ thăng bình.

Nhất là khi ông chọn Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ và sau này là vở  Nợ non nước  về nhân vật Phan Thanh Giản để viết. Có cảm giác như sàn diễn mới là lĩnh vực ông thú vị và thả mình, buông rời con người công chức thỉnh thoảng buộc phải máy móc. Các vở này của Phạm Quang Long đã nhận được sự nhiệt thành và đồng thuận rất cao của cả ê kíp sáng tạo, từ tác giả kịch bản, đến đạo diễn và các nghệ sỹ.

Ai cũng thế thôi. Bạn bè thì tiếc, không phải nhớ tiếc việc ông nghỉ chức Giám đốc, mà nhớ tiếc một người hiểu biết rộng, không còn được “dụng công”. Người ta nhắc đến những ngày ông làm quan văn hóa ở Hà Nội. Nhân vật trong kịch bản mô tả hình ảnh của đời ông cha ta, họ không màng lợi danh gì, ngoài giữ cho mình trong sạch.

Rõ nét nhất là một cách nhìn rất thẳng. Cả ba nhân vật đều là người đỗ đạt, làm quan nhưng lại không chịu yên vị với chỗ đứng và bổng lộc của triều đình. Ở vở này tác giả muốn truy phong sự cải hối của một tâm hồn thuần khiết, một lòng tự trọng ráo của danh sĩ thời xưa trước vận mệnh tổ quốc.

Dân tộc Việt sở dĩ trường tồn từ những lẽ sống như thế. Như là phong cách của ông, ông chọn gì để kể, ông tâm can gì trong đó, người ta còn nhắc tới, còn bàn thảo. Quan trọng hơn, ông Long từ chối để bảo vệ uy tín của đồng chí lãnh đạo nọ. Nhưng ở  Nợ sông núi  - vở đang chuyển thể cải lương để dàn dựng, tác giả lại chọn nhân vật Phan Thanh Giản, lại một cuộc thế không thường nhật để đưa lên sàn diễn.

Chọn Phan Thanh Giản làm đề tài đưa lên sân khấu là một cách nhìn lạ. Do vậy khi ra đời, tính cách nhân vật như Nguyễn Công Trứ, Cao Bá Quát là những chân dung có tính văn học, nhưng lại rất gần với đời thực được ghi trong các văn bản.

Một số vở được dư luận đánh giá cao, được các giải thưởng lớn của ngành sàn diễn.

Vở chèo Quan lớn về làng là một ngôn ngữ mạnh mẽ, minh họa thêm cho sức mạnh của quyết nghị Trung ương 4 đang được cập nhật toàn tầng lớp.

Cho dù Cao Bá Quát bị chu di tam tộc, Nguyễn Công Trứ lúc được thăng, lúc bị giáng. Lệ luật phong kiến như cái áo chật không vừa thân thể. Làm quan cũng như làm báo, làm nghệ thuật, ông luôn lắng tai tiếng nói sâu nhất từ chính lương tâm mình. Những vở này của ông vừa là chính kịch, vừa có nguyên tố bi hài kịch. 000 năm Thăng Long - Hà Nội. Khi ở đâu đó, con người ta đang sống bất chấp vì cái lợi của chính mình.

Cũng có sự khó chịu của vài người đối với cách xử lý của ông Long. Trong trường đời thật giả, đã khiến nhân vật trở thành kẻ đối lập với nhà vua và triều đình. Cũng sẽ là nhân tố tương tác với khán giả. Cũng phải nói thêm rằng không phải việc gì của Phạm Quang Long cũng xuôi chèo mát mái. Cái lão ấy uyên bác”. Đó là cách nhìn của tác giả, là sự tâm đầu ý hợp của Phạm Quang Long. Chẳng cần nghĩ suy lâu, với tư cách là người chủ trì Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch, ông Long đã từ khước.

Chính người đề nghị với Sở Văn hóa Hà Nội cũng phải nhấn lời khước từ của Phạm Quang Long là đúng, bản tính là tránh được rắc rối. Trải nghiệm của cả thế cục, tiếp xúc với bao nhiêu sự kiện, xử sự bao lăm tình huống, vẫn khó thay đổi một cách nhìn của một ông thầy giảng dạy văn học, từ lâu định hình ở ông như một nguyên tắc sống.

Khi mà danh dự, lòng tự tôn, giá trị cơ bản của văn hóa, thứ có thể cứu rỗi tầng lớp, đang mờ nhạt trong xu thế xuống cấp của đạo đức. Kịch bản nào cũng quan yếu, nhưng lớn hơn là nội dung ngày 1 tháng 10 mở đầu Đại lễ và ngày 10 tháng 10 kết thúc Đại lễ. Cho đến việc miệng thế vừa qua tại chùa Trăm Gian, với nhân cách là Giám đốc Sở, ông Long cũng phải chịu bổn phận.

Như Nghệ sĩ dân chúng Doãn Hoàng Giang phán một câu rất vuông rằng: “Tôi làm việc với lãnh đạo giới văn hóa nhiều, ít thấy ai có “phông” văn hóa như Long. Ông bị lừa và phải cắt đất để ký hòa ước với Pháp. Nhưng cận cảnh là xúc tiếp trực tiếp với khối nghệ thuật sàn diễn vốn đa dạng phong phú đang rất khởi sắc của thủ đô. Nếu ông đồng ý, sự việc diễn ra hậu quả sẽ rất khó lường. Tôi còn được trông thấy ông bận bịu trong không khí kỷ niệm 1.

Những năm qua, trong hàng chục kịch bản đủ loại đề tài, nhiều vở của ông đã được công diễn. Mỗi người chúng ta trên cõi đời này đều là một câu chuyện. Các vở diễn trên còn là thành công mới của tác giả và Nhà hát. Khí tiết của một nhà nho, một trí thức lớn của thời phong kiến Việt Nam , đã khiến ông sống không yên và đã chọn cái chết để sửa sai lầm và minh oan cho bản thân mình. Ông tôn thờ vẻ đẹp mà triều chính đương thời khó thấy của hai nhân vật lịch sử, ông gửi vào đó những thông điệp, để cõi trần sau hiểu rõ cách sống vì nước, vì dân của hai mệnh đầy trắc ẩn.

Dư luận sẽ xúm vào đồn thổi, bàn tán. Nhưng khi triều đình sai ông đi sứ, ông đã rơi vào bẫy của những kẻ dịp. Từ tác phẩm Quan thanh tra của Gogol ông chuyển thành vở Quan lớn về làng.

Còn cái khác đứa ở Cao Bá Quát - người đã dám tuyên ngôn:  Nhất sinh đê thủ bái hoa mai. Đối với người khác, cảnh huống này có thể là một dịp cầu thân. Phạm Quang Long là cả một câu chuyện dài. Trong cái guồng máy ấy, tất nhiên Giám đốc phải là cột trụ. Ở đây phải chăng tác giả muốn nhấn mạnh và đề cao danh dự của một nhà nho trí thức thời trước, cũng là đặt câu hỏi thầm trước công chúng với trí thức hiện tại.

Không nên vì cả nể mà chấp nhận một việc làm sẽ có hậu quả xấu, phải chịu búa rìu của dư luận. Từ nước ngoài vừa đặt chân về quê hương, ông đã bị triều đình bắt giam. Rằng cách đây vài năm, một đồng chí cán bộ rất to, đề nghị và giới thiệu một nữ doanh nghiệp với Sở cho cô được sử dụng hàng trăm mét đất, dựng ki ốt bên ngoài hàng rào Cung Thể thao Quần Ngựa. Câu chuyện này rất ít người biết.

Xét về lý lẽ, họ vì cái gốc (tư tưởng dĩ dân vi bản) chứ không vì cái ngọn và họ đã vấp ngã. Có tới vài chục kịch bản to nhỏ, huy động phần đông văn nghệ sĩ danh tiếng của Hà Nội và cả nước dự. Ông Long cũng không kể. Nguyên tắc ấy, có thể hiểu ông như một cái thước đưa ra để đo lường các sự việc dưới giác độ giá trị văn hóa. Nó đẩy tư duy của vở đi vào chiều sâu người tình thế thái.

Các kịch bản  Quan lớn về làng, Cao Bá Quát, Nguyễn Công Trứ  của Phạm Quang Long được các nghệ sĩ tài danh của Hà Nội như Nghệ sĩ ưu tú Trần Quốc Chiêm - Phó Giám đốc Sở; Chỉ đạo nghệ thuật, Nghệ sĩ ưu tú Trịnh Thúy Mùi - Giám đốc Nhà hát, Nghệ sĩ ưu tú Quốc Anh - Phó Giám đốc rạp hát, và các nghệ sĩ Thu Hằng, Đình Thuận, Thục Khanh, Thu Huyền, Quốc Phòng… trực tiếp tham dự dựng vở.

Nguyễn Công Trứ long đong với vài lần thi, vài lần thăng, giáng chức. Câu chuyện sinh động, quyến rũ của vở làm người ta cười đấy nhưng cũng đau lắm, đau khi nhìn thấy cái hèn mạt của con người. Ông đã mất ăn mất ngủ vì sự kiện điều tiếng đó. Thích thú hơn là dịp kỷ niệm 1.

Một cái khẩu hiệu treo lệch trên đường phố Hà Nội người ta cũng gọi đến ông. Họ có kỷ luật, họ quen tổ chức những sự kiện văn hóa có màu sắc chính trị. Dõi theo cách nhìn và cách chọn đề tài của Phạm Quang Long, thấy rõ xu hướng tư tưởng và thẩm mĩ của tác giả. Vở  Nguyễn Công Trứ và Cao Bá Quát  của Phạm Quang Long bám khá sát với thế cục thực của hai vị cỗ áo năng này.

Nhưng nhiều hơn cả là ông viết kịch bản sàn diễn. Thơ của ông đậm chất trữ tình và ngẫm. Ông đối chất với cái xấu, cái thấp hèn, soi rọi và nâng niu những phẩm chất ẩn kín trong mệnh của nhân vật. Ông đã bội thu trên cánh đồng nghệ thuật. Phần đông những nhân vật mà ông chọn làm đề tài đều là những người có thân thế sự nghiệp, ai cũng có những dấu ấn dị kì.

Họ có 7 - 8 đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp trên địa bàn. Triều đình đã bắt tội khi ông thả một thủ lĩnh của cuộc khởi nghĩa và đày ông đi biên ải. Trong các sở thì Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phải đảm nhiệm công việc nặng nhất.

Nhìn chương trình hoạt động mà hoa cả mắt. Giữa năm 2013, Phạm Quang Long đã nghỉ hưu. Vốn Phan Thanh Giản là người thuộc phía chủ chiến với Pháp chứ không chủ hòa. Lúc đầu câu chuyện có vẻ khó ăn, khó nói. Lợi thế của một đời giảng dạy văn chương bổ trợ cho ông rất nhiều. Khi ông nghỉ rồi người ta kể về ông nhiều hơn.

Ông để lại nhiều dấu ấn cho bạn bè và công chúng thủ đô. Thời kì còn lại, bao nhiêu tâm tư và nguyện ước ông dành cho sáng tác. Nhất là khi ông bênh nhân dân nghèo khổ trong cuộc nổi dậy của Phan Bá Vành ở Thái Bình.

Cả Sở gồng mình lên để gánh vác công việc. Có một số câu chuyện cho phép hiểu được phần nào cách suy nghĩ và hành xử của ông. Đó cũng là tính thời sự của vở diễn sắp ra mắt. Theo yêu cầu của Trường Đại học Khoa học từng lớp & nhân bản, ông về trường tiếp kiến giảng dạy và viết những gì mình thích.

Văn Cao Bá Quát khẳng khái, chính trực. Ông thì vui, vì Thời gian của ông bây giờ không còn là của quốc gia. Xét cho cùng là vì đâu? tội ấy là do sự yếu kém của xã, huyện hay Sở? Sau vụ chùa Trăm Gian, ngành di sản văn hóa đã phải điều chỉnh các văn bản có tính pháp quy về sự quản lí của Nhà nước đối với các di tích lịch sử - văn hóa đó sao? Với ông Long, ông đủ dũng mãnh nhận phần lỗi từ cá nhân mình.

Vở đã được hí viện chèo Hà Nội và đạo diễn Doãn Hoàng Giang thổi vào đó một nhựa sống mới, một luồng sinh khí. Người ta bàn việc ông viết kịch bản sân khấu và làm chèo. Lẽ đời là như vậy. Ông còn nghĩ sự việc đó rất nhạy cảm. Ngày mở đầu, Phạm Quang Long và lãnh đạo Sở đã không nhầm khi chọn các đơn vị văn hóa Quân đội là nơi gửi gắm.

Nhiều năm giữ trọng trách ở Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội, việc sáng tác là việc riêng của Phạm Quang Long. Quân đội soạn kịch bản, quân đội tổ chức thực hành. Ngày ông đang làm Giám đốc Sở, người ta đã kể về ông. Trong quá trình dàn dựng, việc nhận thức vấn đề vở diễn, tính cách nhân vật, ý đồ tác giả… là rất quan yếu. Ông viết báo nhiều và làm khá nhiều thơ. Thời kì qua đi, xúc cảm lắng xuống.

Chủ đề có thể không có tính hàm ý, nhưng các vở, vẫn tự nó tạo cho người xem một sự so sánh nhẹ nhõm, giữa nhân cách của các nhà nho xưa với trí thức ngày nay. 000 năm Thăng Long - Hà Nội với một vai trò cơ quan tổ chức thực hiện khá nhiều việc lớn.

Con đường phía ngoài của Cung Thể thao Quần Ngựa đang quang đãng, hốt nhiên mọc lên những ki ốt, không bao lâu, khuôn viên ấy sẽ bị cắt nát thành một cái chợ con.

Cựu đời thì cong và trắc ẩn, mà nghĩ suy của ông thẳng như mũi tên, làm sao không rước họa vào thân. Đồng thời cảnh diễn là những lát cắt trong vở nhẹ nhõm và đẹp như một đêm trăng, tạo thư giãn cho người xem trước những cảnh diễn căng bức. Còn ông Long thì khác. Hai vở của Phạm Quang Long đẹp và buồn như một bản trường ca, một tiếng thở dài của thời cuộc.